SIYAASADDA CAAFIMAADKA EE XISBIGA:



Siyaasada guud ee xisbiga ee ku wajahan caafimaadka dalka waxaa u sal ah daryeelka guud ee caafimaad "General Health Care Policy".

Waxaa ku waajib ah kuna qasab ah dowlada sidii qof kasta oo muwadin Somaliland ahi u heli lahaa daryeel caafimaad. Waa wajibka dowlada saaran in ay xilqaado ruuxii la soo caadeeyo in aanu tabar iyo awood u lahayn in uu iska bixiyo kharashka dawada. Dowladu waxay ka mas'uul tahay dhismayaasha hoygaga caafimaadka sida xarumaha lagu daryeelo hooyada iyo dhalaanka "Child and Mother Health Centres" iyo xarumaha dhexe ee caafimaadka (Health Care Centres) in ay ka hirgaliso dhamaan dalka heer gobol, degmo iyo tuulaba.

Qaab u shaqeynta xisbiga dhinaca caafimaadka (General programme of work) xisbiggu isaga oo tix raacaya distoorka dalka eegayana qaabka daryeelka bulshada qodobkiisa 28 naad. Xisbigu aragtidiisa dhinca caafimaadka iyo hab u shaqeyntiisuba waa sida tan:-

Is Bedelka Caafimaadka ee Somaliland (The changing context of Somaliland Health)

Labaatankii sanno ee u danbeeyey Somaliland waxay soo martay marxalado aad u adag. Waxaa isbedel weyni ku yimi aasaaska caafimaadka tayo iyo tiro labadaba. Waxaa kaloo isbedel ku yimi cuduradda dalka oo ay ku soo biireen cuduro cusub iyada oo kuwii horay u jireyna ay aad u fideen labaatankaa sanno. Dhinaca dhaqan bulsheedka iyo dhaqaalaha Somalilandna hoos u dhac wayni ku yimi. Xisbigu isaga oo yamxeerinaya arrimahaasi oo dhan.

Xisbigu wuxuu u arkaa caafimaadku in uu yahay saldhiga xaqa shakhsiga (Health is a Fundemental Human Right).

Xisbigu isaga oo xaqa shakhsigu u leeyahay caafimaadka amaba qaadaya wuxuu ku shaqayn doonaa stratejiyada ku haboon oo sida tan ah: -

Stratejiyada la raacayo caafimaadka (Strategic directions of Somaliland Health)

Ujeedadda xisbigu waa in uu dhisaa bulsho caafimaad qabta la dagaalamaana cuduradda. Si xisbiggu u gaadho ujeedooyinkiisa, waxa uu raacayaa afar stratejiyo qeexan. Stratejiyada koowaad

  1. Hoos u dhigid dhimashada xad dhaafka ah, bukaanka iyo naafowga, gaar ahaan dadka aad danyarta u ah sida reer miyiga. (Reducing excess mortality, morbidity and disability, especially in poor and marginalized population) Stratejiyada labaad.
  2. Kor u qaadid hab nololeedka caafimaad ku dhaqanka ah iyo hoos u dhigid arrimaha khatar galinkara caafimaadka kuwaas oo ka iman kara dhinaca deegaanka; dhaqaalaha iyo hab dhaqanka bulshdeed (promoting healthy lifestyles and reducing risk factors to human health that arise from environmental, economic, social and behavioural causes) Stratejiyada sadexaad.
  3. Kobcin ama sameyn hab caafimaad oo sugga sinaan hor umarineed kana jawaaba baahidda dadweynaha ee xaqa ah kuna salaysan qiimo lacageed suurtagal ah. (developing health systems that equitably improve health outcomes, respond to people's legitimate demands, and are financially fair). Stratejiyada afraad.
  4. Saabid qaab siyaasadeed oo dhisaysa jawi abuura hab caafimaad horana u qaada nolol bulsheedka, dhaqaalaha iyo degaanka (framing an enabling policy and creating an institutional environment for the health sector, and promoting an effective health dimension to social, economic, environmental and development policy).

Afartaa Stratejiyood way isku xidhan yihiin. Caafimaadka dadkana hore lama daryeeli karo haddii mid kaliya la adeegsaddo. Caafimaadku ma aha wax dukaan laga soo iibsan karro, lamana miisaami karo oo kiiloo ama mitir caafimaad ma jiro. Sidaa darteed waxa uu la amba qaadaa dhaqaalaha, aqoonta, cuntada nafaqada leh, hab caafimaad ku dhaqanka, biyaha, hoyga, nabada, iyo degaanka nololeed ee mujtamacu uu ku noolyahay.

Xisbigu wuxuu xooga saarayaa saddexda cudur ee dilaaga ah , Qaaxada, Kaneecadda ama duumo, iyo cudurka halista ah ee HIV/AIDS.

Caafimaadka hooyooyinka iyo dhalaanka, (Child & Maternal Health)
Caafimaadka maskaxda (Mental Health)

Cuduradda aan la is qaadsiin (non-communicable diseases) sida kansar, cudurada qalbigga, Kaadi-Sonkorowga iwm. Cunto fayow (Food Safety)
dhiig fayow (Blood Safety) iyo hab caafimaad oo gaadha (Health System) bulshada, sida caafimaadka aasaasiga ah (Primary Health Care) halkii ay bogol qof ku nool yihiin. Xisbigu wuxuu xoogga saarayaa in dawo tayo lihi dalka soo gaadho aanu aasaaska u dhigo warshad dawo samayn.
Dawo xumi way ka khatarsantahay daawo la'aan.

Qaab u shaqeynta xisbiga ee degaanka Somalilaand waa dal bad, buuro, oogan iyo dhul hawd ah ama daaqsi ilaahay siiyey. Hase ahaatee dadku wali waa ka qatan yihiin waana ka agoon ka faa'iideysigga waxa uu ilaahay siiyey. Degaan waxa uu xisbiggu ku macneynayaa waxa uu dadku ku noolyahay sida, biyaha, dhulka dushiisa waxa yaal (Flora and Fauna), hawada, buuraha, iyo wada jirka ama isku tiirsanaanta noolaha iyo waxaan nooleyn (Ecosystem).

Somaliland wali lama jaangoyn dhulka daaqsinka iyo ka beeraha. Lama maarayn dhulka macdan ka soo saarka iyo kan dal xiiska. Lama jaangoyn lamana taswiirin (Cartography) isu soo ururinta tuulooyinka ama inta ay magaaloyinku ku eekaanayaan sanadka 2050.

Dhinaca biyaha nadiifta ah , Somalilaand bogolkiiba shan qof ayaa caba biyo nadiif ah 5%, dhinaca musqulaha bogolkiiba laba ayaa musqul ama beytalmay leh. Dhinaca kheyraadka dabiicigga ah ee Ilaahay ina siiyey haddana aan ka qatanahay waxaa ka mid ah wax aliyaalo iyo wixii bad ku jira iyo xeebaha. Dhinaca dhulka waxaan ka qatanahay midhaha caadiga u baxa sida madheedhka, hobhobta, dhafaruurta, faraxuunsho, gaceyro, like, tamayuluq, himir, iyo dhamaan dheecaanadda ay dhirtu soo deyso sida xabagta, milmisha.

Xisbiggu wuxuu la fajacsanyahay, tii oo sannad walba uu roob da'o, dooxyadda dalka oo lagu qiyaasay ilaa sagaal kun siddeed bogol iyo lixdan (9860 doox), biyaha maraana lagu qiyaasay isku celcelin Shan Boqol oo Bilyan oo foosto sannad walba haddana aan ka haraadanahay waa wax lagu qoslo.

Xisbiggu wuxuu xooga saarayaa in dooxyaddaa dalka la xidho waxaanu u sameyn doonaa wakaaladda dooxyadda isaga oo la kaashanaya wasaaradda hawlaha guud. Bulshada reer Somalilandna ku dhiiri gelin doona habka ay uga faa'iideysanyaan khayraadka badda iyo barigaba. Xisbiggu wuxuu jaangoyn ku sameyn doonaa dhulka ku haboon beero iyo kan daaqba.

Xisbigu wuxuu daryeeli doonaa degaanka sida dhirta iyo ugaadha. Xisbiggu isaga oo fahamsan deegaan la'aan waa dad la'aan, wuxuu bulshada iyo dhammaan waxbarashada ku baahin doonaa habka daryeelka degaanka iyo ka faa'iideysigiisa. Xisbiggu wuxuu fiiro gaar ah siin doonaa reer miyiga oo baahi biyo iyo baad ka taaganyihiin . Wuxuuna xisbiggu eegi doonaa dadka dalka iyo xooluhu in uu degaanku qaadi karro tiiyoo uu tirakoob ku sameyn doono dadka iyo xoolahaba.

Dhinaca xooga ama quwadda ama shidaalka (fuel energy) dadka Somaliland wuxuu shitaa xaabo, wax dhir ah oo la beeray looguna tala galay shidaal ma jiro, xisbiggu wuxuu eegi doonaa isu dheeli tirka baahidda shidaalka iyo kobcinta dhirta ama shidaal raadis kale.

 



Go back to the main page